כיצד ניתן לקדם השתלבות של קבוצות בתת-ייצוג בלימודי STEM ובקריירות במדע ובהנדסה?
מה נעשה במחקר?
המחקר המקיף שבוצע במעבדתנו בחן את מסלולי הקריירה, פיתוח המיומנויות וקבלת ההחלטות של אוכלוסיות בתת-ייצוג במדע, טכנולוגיה, הנדסה ומתמטיקה (STEM) בישראל. במסגרת זו, נחקרו שלושה פרויקטים מרכזיים: השפעת ערכי הליבה ותפקידי צוות בתחרות הרובוטיקה FIRST על פיתוח מסוגלות עצמית וקריירה בקרב בוגרות התוכנית; מסלולי הניידות החברתית והתעסוקתית של בוגרי תוכנית "עתידים" המגיעים מהפריפריה הגאוגרפית והחברתית; והשפעת תוכנית מותאמת-תרבות להנדסאות המשלבת לימודי קודש ופרויקטים בינתחומיים עבור גברים חרדים ודתיים. המחקר שילב שיטות מחקר כמותיות ואיכותניות (Mixed-Methods) הכוללות ניתוח בסיסי נתונים רחבי-היקף של אלפי בוגרים, שאלונים מתוקפים וראיונות עומק חצי-מובנים.
מה הממצאים ומדוע זה חשוב?
ממצאי המחקר חושפים כי התערבויות מובנות ומותאמות-תרבות מהוות כלי עוצמתי לצמצום פערים חברתיים ומגדריים בחינוך ובתעסוקה. בקרב נשים בוגרות רובוטיקה, נמצא כי נשיאת תפקידי ניהול ומנהיגות משמשת כ"חוויית שליטה" המעלה משמעותית את המסוגלות העצמית, על אף קיומו של "פרדוקס ההכללה" בסביבות תחרותיות. בתוכנית "עתידים", נמצא כי תמיכה כלכלית ואקדמית היא המנבא החזק ביותר לבחירת קריירה ב-STEM, כאשר נשים וגברים בתוכנית מציגים שיעורי השתלבות גבוהים וזהים כמעט (כ-90%), בניגוד לפער המגדרי הקיים באוכלוסייה הכללית. בנוסף, המסגרת הייחודית של לימודי הנדסאות לגברים דתיים וחרדים הוכיחה כי ניתן לגשר בהצלחה בין תרבות ודת לבין טכנולוגיה מודרנית ללא פגיעה בזהותם, תוך שדרוג מעמדם הסוציו-אקונומי. חשיבותו של מחקר זה טמונה במיקוד תובנות והמלצות מבוססות-ראיות לקובעי מדיניות ומפתחי תוכניות, ומדגימה כיצד תמיכה הוליסטית, מודלים לחיקוי והתאמה תרבותית יכולים לפתוח דלתות לניידות חברתית וליצור קהילת STEM מגוונת ושוויונית יותר.
קישורים למאמרים:
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10668926.2025.2581684
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13537121.2026.2665130
https://link.springer.com/article/10.1007/s10956-026-10332-6
מחברים: פרופ' יהודית דורי, ד"ר שחף רוקר-יואל, ד"ר שני גולדשטיין, רות אדרי ואור שב-ארצה
كيف يمكن تعزيز مشاركة الفئات الممثلة تمثيلًا ناقصًا في تعليم STEM وفي المهن العلمية والهندسية؟
ما الذي تم تنفيذه في هذا البحث؟
تناولت دراستنا الشاملة مسارات التطوير المهني، وتنمية المهارات، وعمليات اتخاذ القرار لدى الفئات غير الممثلة تمثيلًا كافيًا في مجالات العلوم، والتكنولوجيا، والهندسة، والرياضيات (STEM) في إسرائيل.
شملت الدراسة ثلاثة مشاريع بحثية رئيسية: (1) تقييم أثر أدوار العمل الجماعي والقيم الأساسية في مسابقة الروبوتات FIRST على الكفاءة الذاتية والتوجهات المهنية لدى الخريجات؛ (2) فحص الحراك الاجتماعي والاقتصادي والاستقرار المهني لخريجي البرنامج الوطني "آفاق" (عتيديم)، الذي يستهدف سكان الضواحي الجغرافية والاجتماعية؛ و(3) تقييم فاعلية برنامج تأهيلي مستجيب ثقافيًا للحصول على شهادة مساعد مهندس، يجمع بين الدراسات الدينية والتعلم القائم على المشاريع متعددة التخصصات، والمخصص للرجال المتدينين والمتزمتين (الحريديم).
اعتمدت الدراسة منهجية بحثية قائمة على الأساليب المختلطة (Mixed-Methods)، حيث جمعت بين التحليل الكمي لبيانات واسعة النطاق شملت آلاف الخريجين، واستخدام استبانات موثوقة، إلى جانب إجراء مقابلات شبه منظمة معمقة، بهدف توفير فهم شامل للعوامل المؤثرة في التطور الأكاديمي والمهني لهذه الفئات.
ما هي النتائج ولماذا هي مهمة؟
أظهرت نتائج الدراسة أن التدخلات المنظمة والمستجيبة ثقافيًا تمثل أدوات فعّالة للحد من الفجوات الاجتماعية والجندرية في التعليم والتوظيف ضمن مجالات العلوم، والتكنولوجيا، والهندسة، والرياضيات والطب (STEM).
ففي مجال الروبوتات، أسهمت الأدوار القيادية التي تولتها المشاركات في توفير خبرات تمكينية عززت بصورة ملحوظة الكفاءة الذاتية، وزادت من الاستمرار في المسارات الأكاديمية والمهنية، بما يتجاوز التحديات المرتبطة بالاندماج في البيئات التنافسية. أما في البرنامج الوطني "آفاق" (عتيديم)، فقد تبين أن الدعم المالي والأكاديمي يُعد العامل الأكثر تأثيرًا في اختيار المهن المرتبطة بمجالات STEM، حيث بلغت نسبة الاندماج المهني لدى الإناث والذكور نحو 90% على حد سواء، بخلاف الفجوة الجندرية السائدة في المجتمع عمومًا.
بالإضافة إلى ذلك، أثبت الإطار الأكاديمي الفريد لبرنامج تأهيل المساعدين المهندسين المخصص للرجال المتدينين والمتزمتين (الحريديم) إمكانية التوفيق بنجاح بين القيم الثقافية والدينية ومتطلبات التكنولوجيا الحديثة، دون المساس بهويتهم، مع الإسهام في تحسين مكانتهم الاجتماعية والاقتصادية.
تكمن أهمية هذه الدراسة في تقديم رؤى وتوصيات مستندة إلى الأدلة لصُنّاع القرار ومطوري البرامج، وتُبيّن كيف يمكن للدعم الشامل (الشمولي), للنماذج الإيجابية المحتذى بها (قدوة)، إلى جانب المواءمة الثقافية، أن تفتح آفاقًا جديدة للحراك الاجتماعي، وأن تسهم في بناء مجتمع STEM أكثر تنوعًا وشمولًا وعدال.
روابط المقالات:
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10668926.2025.2581684
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13537121.2026.2665130
https://link.springer.com/article/10.1007/s10956-026-10332-6
المؤلّفون: د. يهوديت جودي دوري، د. شحاف روكر-يوئيل، د. شاني غولدشتاين، روث إدري، أور شاف-أرتسه
