מדינת ישראל השקיעה בעשורים האחרונים רבות בבניית מערך לאומי לטיפוח כישרונות מדעיים. שתי תוכניות הדגל אלפא ואודיסיאה מציעות לתלמידים מחוננים ומצטיינים מסלולי לימוד אקדמיים ייחודיים, ישירות באוניברסיטאות, כבר בגילאי בתיכון. בשנת 2024 עמד תקציבן על כ-10 מיליון דולר בשנה. המחקר שלנו חקר את ההתפתחות ההיסטורית של תוכניות אלה, המבנה ומנגנון המימון הייחודי שלהם, ובחן אילו אוכלוסיות באמת מגיעות לשם.
בעזרת ראיונות של 20 בעלי תפקידים בכירים וקובעי מדיניות ביניהם מנהלי התוכניות, נציגי האוניברסיטאות, בכירים במשרד החינוך וקצינים בצבא וניתוח של 24 מסמכי מדיניות רשמיים של מדינת ישראל שהתפרסמו בין השנים 2004-2024, עלתה תמונה ברורה.
תרומה
על הנייר, התוכניות פתוחות לכולם. בפועל ישנו פער מגדרי אדיר לטובת הבנים (67-33), פחות מ-5% תלמידים מקרב החברה הערבית ומיעוטים נוספים, כמעט ואין תלמידים אתיופים, ורק 15% מכלל התלמידים בתוכנית מגיעים מהפריפריה הגיאוגרפית למרות הפריסה הנרחבת שלה בכלל מדינת ישראל. עולה החשש כי מבחני הכניסה האחידים נתפסים כאובייקטיביים, אך למעשה מודדים בעיקר את ההון התרבותי והמדעי שהתלמיד או התלמידה מביאים מהבית. כלומר רק מי שגדל בסביבה של מדע, טכנולוגיה והשכלה יצלח אותם, ובכך תורמות להרחבת האי שיוויון במערכת החינוך. השפעה מרכזית נוספת באה לידי ביטוי בהשתייכות למסלול הצה”לי- התוכניות מזינות עד 90% מהחיילים ביחידות הטכנולוגיות העילית של הצבא, משמרות ומטפחות מסלול חיים שמתחיל הרבה לפני מבחן הכניסה.
קישור למאמר המלא: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09500693.2026.2641157
מחברים: עמוס לגזיאל, פרופ' מירי ימיני
האתר של קבוצת המחקר: https://yeminilab.technion.ac.il/
الطريق نحو رأس المال العلمي
على مدار العقود الماضية، استثمرت إسرائيل بكثافة في بناء منظومة وطنية لرعاية المواهب العلمية. ويُعد برنامجا ألفا وأوديسيا من أبرز المبادرات في هذا المجال، إذ يتيحان للطلاب الموهوبين والمتفوقين الالتحاق بمسارات أكاديمية متميزة داخل الجامعات، ابتداءً من المرحلة الثانوية. وبحلول عام 2024، بلغت الميزانية السنوية المشتركة للبرنامجين نحو 10 ملايين دولار. تناولت دراستنا التطور التاريخي لهذين البرنامجين، وبنيتهما، ونموذج تمويلهما الفريد، وانطلقت من سؤال بسيط: من يتمكن فعلاً من الالتحاق بهذين البرنامجين؟
وللإجابة عن هذا السؤال، أجرينا مقابلات مع 20 شخصية قيادية وصانع قرار، من بينهم مديرو البرامج، وممثلو الجامعات، وكبار مسؤولي وزارة التربية والتعليم، وضباط في الجيش الإسرائيلي، كما حلّلنا 24 وثيقة رسمية إسرائيلية صدرت بين عامي 2004 و2024، مما أتاح تكوين صورة واضحة عن آليات عمل هذه البرامج ونتائجها.
الإسهام العلمي
نظريًّا، يبدو البرنامجان متاحين لجميع الطلاب. إلا أن الواقع يكشف عن فجوة واضحة بين الجنسين لصالح الذكور (67% مقابل 33%)، كما أن أقل من 5% من المشاركين ينتمون إلى المجتمع العربي والأقليات الأخرى، ويكاد يغيب الطلاب من أصول إثيوبية عن البرنامجين، في حين لا تتجاوز نسبة المشاركين القادمين من المناطق الريفيّة في إسرائيل 15%، رغم انتشار البرنامجين في مختلف أنحاء البلاد. وتشير النتائج إلى أن اختبارات القبول الموحّدة، رغم ما تبدو عليه من موضوعية، تقيس إلى حد كبير رأس المال الثقافي والعلمي الذي يكتسبه الطفل من بيئته الأسرية. وبعبارة أخرى، فإن الأطفال الذين نشأوا في بيئة غنية بالعلم والتكنولوجيا والتعليم هم الأكثر احتمالًا لاجتياز هذه الاختبارات، مما يؤدي إلى توسيع فجوات عدم المساواة في النظام التعليمي بدلاً من الحد منها.
وتتعلق نتيجة أخرى بالغة الأهمية بالمسار العسكري؛ إذ يشكّل خريجو البرنامجين ما يصل إلى 90% من أفراد الوحدات التكنولوجية النخبوية في الجيش الإسرائيلي، وهو ما يعزز مسارًا حياتيًا يتحدد قبل وقت طويل من خوض أي اختبار قبول.
رابط المقال الكامل: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09500693.2026.2641157
المؤلفون: عاموس لاغزيائيل، ميري يميني
الموقع الإلكتروني لمجموعة البحث:https://yeminilab.technion.ac.il/
